Türkçe klinik dil ve 14 branş için üç katmanlı model mimarisi
Genel amaçlı bir dil modeli Türkçe konuşabilir. Bir epikrizi, konsültasyon notunu ya da SUT maddesini bir hekim gibi okuyabilmesi ise ayrı bir iştir. MINA’nın mimarisi bu farkı üç katmanda kurar: temel model, uyarlama ve orkestrasyon.
Sağlıkta yapay zekâ tartışmaları çoğu zaman modelin ne kadar büyük olduğu üzerinde durur. Klinik pratikte ise belirleyici olan, modelin hangi dili, hangi terminolojiyi ve hangi kuralları tanıdığıdır. Türkiye’de bir hekimin yazdığı not, bir hastanenin kullandığı kısaltmalar, bir ödeme kararının dayandığı SUT maddesi; bunlar genel amaçlı modellerin eğitildiği metinlerde sınırlı yer tutar. MINA bu nedenle Türkçe klinik dil üzerine kuruldu.
Türkçe klinik dilin kendine özgü zorlukları
Türkçe sondan eklemeli bir dildir; tek bir kelime, kök ve ekleriyle olumsuzluk, zaman ve kişi bilgisini birlikte taşıyabilir. Klinik notlarda buna Latince ve İngilizce terimler, branşa özgü kısaltmalar ve kuruma özgü yazım alışkanlıkları eklenir. Aynı bulgu bir serviste kısaltmayla, başka bir serviste açık yazımla geçer. Bir ifadenin olumsuzlandığını kaçırmak, olmayan bir bulguyu var saymak ya da var olanı yok saymak anlamına gelir.
Örneğin bir konsültasyon notunda aynı cümlede Latince bir terim, İngilizce bir kısaltma ve Türkçe bir olumsuzluk eki birlikte bulunabilir. Bir hekim bunu fark etmeden çözer; bir model için ise bu, cümlenin anlamını belirleyen ayrıntıdır.
Buna yerel sistemlerin dili de eklenir: HBYS kayıtları, Medula süreçleri, SUT kuralları ve ICD-10 kodlama pratiği. Bu bağlamı tanımayan bir model metni akıcı biçimde özetleyebilir, ama sonucu belirleyen ayrıntıyı kaçırabilir.
Temel model Türkçeye ve 14 branşın klinik diline uyarlandı
MINA’nın ilk katmanı açık ağırlıklı bir temel modeldir. Bu model, sürekli ön eğitim (CPT, continued pre-training) ile Türkçeye ve 14 branşın klinik diline uyarlandı. Sürekli ön eğitim, bir modelin genel dil yeteneğini korurken onu yeni bir dilin ve alanın metinleriyle eğitmeye devam etmek anlamına gelir. Amaç modele belirli bir görevi öğretmek değil, klinik Türkçeyi ana dili gibi okumasını sağlamaktır.
Bu katman, üzerine kurulan her şeyin zeminidir. Terminolojiyi, kısaltmaları ve klinik anlatım biçimini temel modelde öğrenmiş bir sistem, üst katmanlarda bu bilgiyi yeniden öğrenmek zorunda kalmaz.
LoRA adaptörleri branş, kurum ve görev uzmanlığı ekler
İkinci katman uzmanlaştırmadır. Temel modelin ağırlıkları sabit tutulur; üzerine LoRA adaptörleri adı verilen küçük, ayrı eğitilen katmanlar eklenir. Her adaptör belirli bir uzmanlık taşır. Branş adaptörleri bir uzmanlık alanının klinik mantığını, kurum adaptörleri bir kurumun kendi yazım ve süreç alışkanlıklarını, görev adaptörleri ise ICD-10 kodlama, SUT uyumu ya da epikriz analizi gibi belirli işleri öğrenir.
Bu yapının pratik bir karşılığı vardır. Yeni bir görev ya da yeni bir kurum eklemek, tüm modeli baştan eğitmeyi gerektirmez; ilgili adaptör eklenir. Bir istek geldiğinde o işin gerektirdiği adaptör devreye girer. Temel model ortak kalır, uzmanlık katman katman üzerine eklenir.
Bu ayrım denetimi de kolaylaştırır. Bir görevde beklenmeyen bir davranış görüldüğünde, sorun temel modelin tamamında değil, ilgili adaptör düzeyinde incelenebilir.
Ajanik orkestrasyon klinik bilgi grafı üzerinde çalışır
Üçüncü katman orkestrasyondur. MINA, klinik bilgi grafı (GraphRAG) üzerinde çalışan ajanik bir mimariyle bilgiye erişir. Klinik kavramlar, aralarındaki ilişkiler ve bunları destekleyen kaynaklar bir graf yapısında tutulur. Model tek seferde bir yanıt üretmek yerine sorunun gerektirdiği adımları sırayla yürütür: ilgili bilgiyi grafta arar, bulduğu kaynakları karşılaştırır ve yanıtını bu kaynaklara dayandırır.
Mimari 14 uzmanlık alanını ve 30M+ kaynağı kapsar. Kaynaklar arasında PubMed, The Lancet, JAMA, BMJ, UK Biobank, MIMIC-IV ve ClinicalTrials yer alır. Yanıt bu kaynaklara dayandırıldığı için belge ile çıkarım her yanıtta ayrı gösterilir: hangi bilginin bir kaynaktan geldiği, hangisinin modelin yorumu olduğu açıkça ayrılır.
Kaynağa dayanmak, klinik yapay zekâda güvenin ön koşuludur. Bir hekimin bir öneriyi değerlendirebilmesi için önerinin hangi kılavuza, hangi çalışmaya ya da hangi kurala dayandığını görmesi gerekir. Kaynağı gösterilmeyen bir yanıt, ne kadar akıcı olursa olsun, klinik bir karara dayanak olamaz. Üç katmanın ayrı tutulması da bu yüzden bilinçli bir tercihtir: dil bilgisi temel modelde, uzmanlık adaptörlerde, güncel bilgi ise bilgi grafında durur. Yeni bir yayın için modeli yeniden eğitmek gerekmez; bilgi grafına eklenmesi yeterlidir.
Hekim Etik ve Danışma Kurulu denetimi
Teknik mimari tek başına yeterli değildir. MINA’nın klinik doğruluğu ve etik sınırları, 15 branştan hekimden oluşan Hekim Etik ve Danışma Kurulu tarafından düzenli olarak denetlenir. Kurul, modelin hangi durumda ne söylediğine ve ne söylememesi gerektiğine klinik bir gözle bakar. Denetim tek seferlik bir onay değil, düzenli olarak tekrarlanan bir incelemedir.
Bu denetim, sistemin temel ilkesiyle birlikte çalışır: MINA karar vermez, karar destekler. Kararı insan verir; yapay zekâ gerekçesini ve kaynağını gösterir, her çıktı denetlenebilir. Veri kurumun içinde kalır, kişisel veriler KVKK uyumlu maskeleme ile korunur ve veri sorumlusu kurumdur.
Üç katmanın sahadaki karşılığı, aynı çekirdeğin hastane ve sigorta süreçlerinde farklı işlere uyarlanabilmesidir. TIS’te ICD-10 önerisi ve epikriz analizi, SIT-I’de ön provizyon ve geri ödeme kontrolü aynı temel model ve bilgi grafı üzerinde çalışır. MINA’nın kendi iş akışınızda nasıl davrandığını görmek için POC talebinde bulunabilirsiniz.